نقش سیستم های اعلام در حفظ جان و مال انسانها
در دنیای امروز که ساختمانها، مراکز اداری و صنعتی به صورت پیچیده طراحی میشوند، مسئله ایمنی در برابر حوادث بهویژه آتشسوزی از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. یک جرقه کوچک یا بیاحتیاطی میتواند خسارات سنگینی بر جای بگذارد. از همین رو استفاده از سیستم های اعلام و سیستم اعلام حریق متعارف یکی از مؤثرترین و هوشمندانهترین راهکارها برای پیشگیری از فاجعه است.
این سیستمها با شناسایی زودهنگام دود، افزایش دما یا شعله، به کاربران هشدار میدهند تا در سریعترین زمان ممکن، اقدامات ایمنی انجام شود. در بین انواع سیستم های اعلام حریق، سیستم متعارف (Conventional Fire Alarm System) از پرکاربردترین و اقتصادیترین گزینهها محسوب میشود. این مقاله قصد دارد بهصورت جامع درباره طراحی، اجزا، عملکرد و تفاوت آن با سیستمهای آدرسپذیر صحبت کند.
بخش اول: آشنایی با سیستم اعلام حریق متعارف
سیستم های اعلام حریق متعارف یکی از سادهترین و درعینحال مطمئنترین روشها برای تشخیص آتش در ساختمانهاست. در این سیستم، ساختمان به چند زون (منطقه) تقسیم میشود و هر زون شامل چندین دتکتور (آشکارساز) و شستی اعلام حریق است. زمانی که یکی از دتکتورها فعال میشود، پنل مرکزی تنها زون مورد نظر را مشخص میکند اما مکان دقیق دتکتور را نشان نمیدهد.
این ویژگی باعث میشود هزینه تجهیزات و سیمکشی نسبت به سیستمهای پیچیدهتر کمتر شود. از طرفی، برای مکانهایی که وسعت زیادی ندارند، همین سطح از دقت کافی است.
بخش دوم: ساختار کلی سیستمهای اعلام
سیستمهای اعلام حریق معمولاً از چند جزء اصلی تشکیل شدهاند:
- پنل کنترل مرکزی
- دتکتورهای دود، حرارت و شعله
- شستیهای اعلام دستی
- آژیرها و فلاشرهای هشداردهنده
- منبع تغذیه و باتری پشتیبان
هر کدام از این اجزا باید با استانداردهای ایمنی همخوانی داشته باشند تا سیستم عملکرد صحیحی داشته باشد.
بخش سوم: اجزای سیستم های اعلام حریق متعارف به تفصیل
۱. پنل کنترل مرکزی
این پنل در واقع مغز سیستم است. وظیفه آن جمعآوری اطلاعات از تمام زونها و پردازش آنهاست.
در صورت بروز حریق، پنل محل زون فعالشده را نمایش داده و به آژیرها فرمان هشدار میدهد. برخی مدلها دارای خروجیهای اضافی برای کنترل آسانسور، دربهای ضدحریق یا ارسال هشدار به مرکز آتشنشانی هستند.
ویژگیهای مهم یک پنل خوب:
- قابلیت نمایش وضعیت هر زون بهصورت مجزا
- حفاظت در برابر نوسانات برق
- باتری پشتیبان داخلی
- هشدار خرابی مدار یا قطع سیم
۲. دتکتورها (آشکارسازها)
دتکتورها بهصورت خودکار تغییرات فیزیکی محیط را حس کرده و در صورت تشخیص حریق، سیگنال را به پنل ارسال میکنند.
انواع آنها:
- دتکتور دود نوری (فتوالکتریک): حساس به دود غلیظ و مناسب برای دفاتر، سالنها و راهروها.
- دتکتور ایونیزاسیون: برای تشخیص دود حاصل از سوختن سریع مواد آلی.
- دتکتور حرارتی: در دو نوع حرارت ثابت و افزایش سریع دما.
- دتکتور شعله: مخصوص محیطهای صنعتی و مواد اشتعالزا.
- دتکتور ترکیبی: ترکیبی از دود و حرارت برای افزایش دقت.
۳. شستی اعلام حریق دستی
این شستیها برای زمانی هستند که فردی آتش را زودتر از دتکتورها مشاهده میکند. با فشار دادن شستی، سیستم فوراً فعال میشود و آژیرها شروع به کار میکنند.
در طراحی استاندارد، باید در هر ۴۰ متر یک شستی نصب شود و ارتفاع نصب آن حدود ۱.۴ متر از سطح زمین باشد.
۴. آژیر و فلاشر هشداردهنده
این تجهیزات نقش اطلاعرسانی سریع را دارند. آژیرها باید صدایی بلندتر از حداقل نویز محیط تولید کنند و فلاشرها برای اطلاعرسانی به افراد ناشنوا ضروریاند.
۵. منبع تغذیه و باتری پشتیبان
سیستم اعلام حریق باید حتی در زمان قطع برق نیز فعال بماند. باتریهای سیلد لید یا خشک معمولاً استفاده میشوند و باید هر ۶ ماه تست شوند.
بخش چهارم: طراحی سیستم های اعلام حریق متعارف
طراحی اصولی به معنای تقسیم دقیق ساختمان به زونها، انتخاب صحیح نوع دتکتور و سیمکشی استاندارد است.
اصول طراحی زونها
- هر زون نباید از ۲۰ دتکتور بیشتر باشد.
- هر طبقه حداقل باید یک زون مجزا داشته باشد.
- زونها نباید شامل فضاهای غیرمرتبط مانند دو طبقه مختلف باشند.
- در نقشه نهایی باید شماره و محدوده هر زون مشخص شود.
بخش پنجم: مراحل نصب و راهاندازی
فرایند نصب شامل چند مرحله حیاتی است:
- نقشهکشی و جانمایی تجهیزات: ابتدا مکان دقیق هر دتکتور، شستی و آژیر روی پلان مشخص میشود.
- سیمکشی: کابلهای نسوز و دارای شیلد استفاده میشوند. مسیر کابلها باید از مدارهای برق اصلی جدا باشد.
- نصب تجهیزات: دتکتورها در فاصله ۵ تا ۱۰ سانتیمتر از سقف و با رعایت فاصله از دیوار نصب میشوند.
- تست عملکرد: هر تجهیز باید جداگانه بررسی شود تا از صحت عملکرد اطمینان حاصل گردد.
- تحویل نهایی: نقشه As-Built و مدارک فنی به کارفرما تحویل داده میشود.
بخش ششم: نگهداری، سرویس و عیبیابی
حتی بهترین سیستمها بدون نگهداری مناسب ممکن است در مواقع بحرانی عمل نکنند.
برنامه نگهداری پیشنهادی:
- ماهانه: بررسی چراغهای خطا و تست آژیرها.
- سه ماهه: پاکسازی دتکتورها از گرد و غبار.
- سالانه: بررسی کامل کابلها، باتریها و عملکرد کلی سیستم.
عیبهای رایج:
- فعال شدن بیدلیل آلارمها (آلارم کاذب)
- قطعی سیم در یکی از زونها
- خرابی دتکتور یا کثیفی بیش از حد
بخش هفتم: مقایسه اعلام حریق متعارف و آدرسپذیر
| ویژگی | سیستم متعارف | سیستم آدرسپذیر |
| هزینه اولیه | پایینتر | بالاتر |
| دقت مکان حریق | محدود به زون | دقیق تا دتکتور |
| نگهداری | ساده | تخصصی |
| مناسب برای | ساختمانهای کوچک و متوسط | پروژههای بزرگ و حساس |
بخش هشتم: استانداردها و الزامات قانونی
در ایران، استاندارد ملی شماره ۳۷۰۶ و مقررات ملی ساختمان (مبحث ۱۳ و ۳) بر نصب و طراحی سیستمهای اعلام حریق نظارت دارند.
همچنین، تجهیزات باید دارای تأییدیه سازمان آتشنشانی و گواهی CE یا UL باشند.
بخش نهم: کاربرد سیستم اعلام حریق متعارف
این سیستم برای مکانهایی با وسعت محدود و ساختار ساده بسیار مناسب است. از جمله:
- مدارس و مراکز آموزشی
- دفاتر اداری
- فروشگاهها
- انبارها و کارگاه ها
- آپارتمانهای چند واحدی
- مراکز خدمات درمانی
بخش دهم: آینده سیستمهای اعلام حریق
با پیشرفت تکنولوژی، سیستمهای اعلام حریق در حال هوشمندتر شدن هستند. امروزه نسل جدید این سیستمها امکان اتصال به اینترنت، مانیتورینگ از راه دور و ارسال هشدار به موبایل مدیر ساختمان را دارند.
اما با وجود این پیشرفتها، سیستم متعارف همچنان به دلیل سادگی، قیمت مناسب و اطمینان بالا، در بازار جایگاه ویژهای دارد.
جمعبندی نهایی
جمعبندی نهاییسیستم های اعلام حریق متعارف راهکاری ساده، قابلاعتماد و مقرونبهصرفه برای ایمنی ساختمانهاست. اگرچه در مقایسه با سیستمهای آدرسپذیر، دقت مکانیابی کمتری دارد، اما برای فضاهای کوچک تا متوسط انتخابی کاملاً منطقی است.
درک صحیح از انواع سیستم های اعلام حریق، طراحی اصولی زونها، انتخاب تجهیزات باکیفیت و نگهداری منظم میتواند ضامن ایمنی و حفظ جان افراد در مواقع بحرانی باشد.
