در شرع و قانون به چیزهایی که مُوَرِّث – یا همان فرد فوت شده – به جا میگذارد، ما تَرَک (به عربی: آنچه تَرک شده است) و در فارسی، ارث گفته میشود. ارث، در واقع اموال شخصی فرد فوت شده است که پس از مرگ او، از مالکیت فرد در آمده و به مالکیت فرد یا افراد دیگری در میآید. در این میان، قانونگذار برای سهل و آسان کردن انتقال مالکیت اموال مورث و همچنین، جلوگیری از خطا و کلاهبرداری، اقدام به وضع فرآیندی قانونی به نام “انحصار وراثت” کرده است. پس از مرگ مورث، وراث این گواهی را دریافت و سهم هرکدامشان مشخص میشود. در این مقاله سعی شده است ضمن تعریف انحصار وراثت، انواع گواهی و مراحل انحصار وراثت نیز مورد بررسی قرار گیرد.
مراحل انحصار وراثت:
در ابتدا، وراث باید پس از دریافت گواهی صادر شده توسط پزشکی قانونی، به همراه سه نفر از افراد مورد اعتمادشان به یکی از دفاتر اسناد رسمی مراجعه کنند و استشهادیهای مبنی بر گواهی انحصار وراثت دریافت کنند. پس از آن، استشهادیه را به همراه مدارک هویتی متوفی شامل شناسنامه و کارت ملی او، شناسنامه و کارت ملی همه وراث، عقد نامه یا سند ازدواج متوفی در صورت وجود و سر آخر، وصیت نامه ایشان در صورت وجود را، در دادخواستی به یکی از دفاتر خدمات قضایی ارجاع دهند. دادخواست توسط دفتر خدمات قضایی تنظیم، و به شورای حل اختلاف محل زندگی متوفی فرستاده میشود.
در نهایت، شورای حل اختلاف در روزنامه های کثیرالانتشار، آگهی مبنی بر فوت شخص درج میکند و تا ۴۰ روز در سایت و روزنامه باقی میماند تا اگر وارث یا وارثان دیگری به جز اشخاص ثبت شده در استشهادیه، پیدا شد، ایشان را نیز به لیست وارثان اضافه کنند.
این مراحل از پنجم مرداد ماه ۱۴۰۴ به صورت الکترونیکی و خودکار انجام میشود. صدور گواهی انحصار وراثت، بیست روز پس از ثبت رسمی فوت فرد انجام میشود و وراث و ذینفعان با مراجعه به سایت verasat.ncr.ir گواهی انحصار وراثت را پیگیری و مشاهده کنند. سایت فوق، مخصوص وارثانی است که تاریخ فوت مورث آنان بعد از ۳ مرداد ۱۴۰۴ صورت گرفته است.
همچنین وارثانی که تا قبل از ۳ مرداد ماه به ثبت دریافت گواهی انحصار وراثت اقدام نکردهاند، میتوانند به سایت https://sahim.sabteahval.ir/ مراجعه کنند و درخواست گواهی انحصار وراثت بدهند.
مشاوره حقوقی | وکیل پایه یک دادگستری | میانجی گر در امور کیفری دکتر مسعود مداح >>>>>>> 09030306991
انواع گواهی انحصار وراثت:
قانونگذار ایران، دو نوع گواهی انحصار وراثت پیش بینی کرده است:
- گواهی انحصار وراثت محدود
- گواهی انحصار وراثت نامحدود
اگر متوفی، بر اساس بخشنامه سال ۹۹ قوه قضاییه، کمتر از ۵۰ میلیون تومان اموال منقول و غیر منقول داشته باشد، گواهی انحصار وراثت محدود برای ایشان صادر میشود. در این نوع گواهی، دیگر آگهی در روزنامه رسمی منتشر نمیشود. بنابراین مدت صدور این نوع گواهی کمتر از ده روز است.
اما اگر ارزش اموال منقول و غیر منقول متوفی، بیش از ۵۰ میلیون تومان بوده باشد، گواهی انحصار وراثت نامحدود برای ایشان صادر میشود. این نوع گواهی به دلیل نشر آگهی فوت شخص در روزنامه مربوطه، بیش از ۴۰ روز به دست وارثان میرسد.
وارثان چه کسانی هستند؟
مطابق ماده 862 قانون مدنی، وارثان متوفی شامل سه طبقه میباشند. این طبقات از خانواده درجه یک، یعنی درجه اول شروع، و به فامیل درجه سه، یعنی طبقه سوم میرسد. توضیح اول اینکه همسر متوفی، صرفنظر اینکه ارثیه بین چه طبقهای تقسیم میشود، همیشه ارث خواهد برد. توضیح دوم اینکه در صورتی که حداقل یک نفر از یک طبقه وجود داشته باشد، مثلا در صورتی که متوفی، دارای فرزند باشد، دیگر نوبت به طبقه بعدی نمیرسد و حتی در صورت وجود یک فرزند، تمامی ما تَرَک به آن فرزند میرسد. توضیح سوم اینکه در صورت پیدا نشدن یا فقدان هیچ وارثی از هیچ طبقهای برای متوفی، نخست طبق ماده 866 قانون مدنی، ارثیه به دست حاکم شرع یا همان ولی فقیه، به طور موقت میافتد و اگر قبل از 10 سال، ورثهای از هر کدام از این طبقات قانونی پیدا شد، ترکه به او تقدیم میشود اما اگر تا 10 سال هیچ ورثهای از هیچ کدام از طبقات پیدا نشود، ارثیه به خزانه دولت تسلیم میگردد.
طبقات ارث بر اساس ماده 862 قانون مدنی به طبقات زیر تقسیم میشود:
- طبقه اول:
همسر متوفی / پدر و مادر متوفی – فرزندان (درصورت فقدان، نوه متوفی)
- طبقه دوم:
همسر متوفی / پدربزرگ و مادربزرگ – خواهر و برادران متوفی (درصورت فقدان، برادرزاده و خواهرزاده های متوفی)
- طبقه سوم:
همسر متوفی / عمه، عمو، دایی، خاله (درصورت فقدان، فرزندان آنان) و درصورت نبود هیچ یک از آنان، عمه، عمو، دایی، خالهء پدر و مادر متوفی
مشاوره حقوقی | وکیل پایه یک دادگستری | میانجی گر در امور کیفری دکتر مسعود مداح >>>>>>09030306991
اعتراض به گواهی انحصار وراثت:
ممکن است به دلیل اشتباهاتی، نیاز به اصلاح گواهی انحصار وراثت باشد. در این موارد؛ محاسبه و تعیین اشتباه سهم الارث – لحاظ نکردن وارث در گواهی انحصار وراثت – درج نام اشتباه در گواهی انحصار وراثت. در این صورت، باید ذینفع یا کسی که معترض به گواهی صادر شده است، به یکی از دفاتر خدمات قضایی مراجعه کرده و دادخواستی مبنی بر اصلاح گواهی انحصار وراثت صادره بدهد.
گواهی المثنی:
اگر وراث نیاز به دریافت نسخه دیگر و کپی از گواهی انحصار وراثت داشتند، میتوانند با داشتن مدارک شناسایی معتبر، به همان شورای حل اختلافی که گواهی اولیه را صادر کرده است، مراجعه کنند و پس از بررسی، این شورا یک نسخه کپی برابر اصل از گواهی انحصار وراثت صادر خواهد کرد.
گواهی انحصار وراثت ابزار مهمی در نظمدهی به مناسبات مالی و حقوقی پس از مرگ اشخاص است. با توجه به اینکه اموال متوفی پس از فوت، دیگر در تملک وی نبوده و باید در مسیر انتقال به وارثان قانونی قرار گیرد، این فرآیند از منظر قانونگذار اهمیتی حیاتی دارد. از سویی دیگر برای جلوگیری از دعاوی احتمالی، ادعاهای غیرواقعی، پنهانکاری یا حتی کلاهبرداری در تقسیم ارث، لازم است این انتقالات در قالبی حقوقی، شفاف و مستند انجام شود. وارثان نیز نیاز دارند که حقوق مالی خود را به شکلی سریع و روشن مطالبه و دریافت کنند، خصوصاً در مواردی که متوفی دیون یا طلبهایی بر عهده دارد یا اموال وی محل مراجعه طلبکاران است.
از مرداد ماه ۱۴۰۴، صدور گواهی انحصار وراثت به صورت الکترونیکی و خودکار انجام میشود که این امر موجب تسهیل دسترسی وراث به این گواهی، کاهش مراجعات حضوری و تسریع روند اداری خواهد شد. این تحول فناورانه ضمن کاهش هزینههای مرتبط با فرایندهای اداری، به افزایش شفافیت در تعیین وراث و تقسیم ترکه کمک کرده و میتواند از بروز اختلافات و تنشهای حقوقی میان وراث جلوگیری نماید. در نتیجه، این تغییر گامی مؤثر در جهت تحقق عدالت و نظم حقوقی در امور ارث و وراثت به شمار میآید.
در نهایت، رسیدگی به امور انحصار وراثت، نه امری فرعی یا صرفاً اداری، بلکه بخشی مهم از حقوق خانواده و حقوق اشخاص پس از مرگ محسوب میشود که بیتوجهی به آن میتواند تبعات حقوقی جدی در آینده به دنبال داشته باشد. آگاهی از حقوق خود در این زمینه و استفاده صحیح از مسیرهای قانونی، نه تنها ضامن حفظ اموال و حقوق مشروع ورثه است، بلکه نشان از بلوغ حقوقی جامعه در مواجهه با موضوعی به قدمت و عمق مرگ دارد.
نگارنده: محمد شیخ سفلی
