ازدواج یکی از مهمترین مراحل زندگی هر فرد است. در این مرحله دو نفر با توافق یکدیگر، زندگی مشترک خود را آغاز مینمایند. که در کشور ما به صورت عقد رسمی که سندی قانونی مبنی بر آغاز زندگی مشترک است، این مهم رخ می هد. در عقد رسمی علاوه بر مهریه و جهیزیه، شروطی نیز میتوان تعیین کرد که به آنها شروط ضمن عقد ازدواج گفته میشود که خود دارای آثاری است. شروط ضمن عقد ازدواج و آثار آن، یکی از مهمترین مباحث در حقوق مدنی به شمار می آید. این شروط میتوانند نقش مهمی در تنظیم روابط طرفین عقد و تضمین حقوق آنها داشته باشند. به عبارت دیگر شروط ضمن عقد ازدواج، یک ابزار حقوقی قدرتمند هستند که میتوانند به زوجین کمک کنند تا زندگی مشترک خود را بر اساس خواستهها و انتظارات خود بنا کنند.
در این مقاله سعی شده است ضمن بررسی شروط ضمن عقد ازدواج به بررسی آثار آن نیز پرداخته شود.
تعریف و مفهوم شرط ضمن عقد ازدواج:
در قانون مدنی ایران، تعریفی از شروط ضمن عقد نکاح ارائه نشده است، اما با توجه به مواد قانونی مربوط به این موضوع، میتوان آن را تعهداتی دانست که زوجین قبل از ازدواج در ضمن عقد و قبل از وقوع آن به یکدیگر میدهند و متعهد به پیروی از آن خواهند شد. این شروط میتوانند در مورد مسائل مختلفی اعم از مالی، خانوادگی، اجتماعی و حتی شخصی باشند. شروط ضمن عقد ازدواج در صورتیکه با شرایط قانونی مطابقت داشته باشند از نظر حقوقی معتبر و قابل اجرا بوده و دارای آثار و ضمانت اجرای مختلفی هستند که در صورت عدم انجام شروط، طرفین میتوانند از ضمانت اجرایی آن استفاده نمایند.شرط ضمن عقد، توافقی است که در ضمن عقد نکاح، بین طرفین عقد منعقد میشود و به لحاظ قانونی رسمیت دارد. این شروط میتوانند در خصوص هر موضوعی باشند به شرطی که مطابق با قانون کشور و شریعت اسلام تنظیم شده باشند و با آن هیچ مغایرتی نداشته باشند. به عبارت دیگر قید ضمن عقد باید با قانون و شرع، عدم مخالفت با مقتضای عقد، عدم غیرمقدور بودن و عدم بیفایده بودن، مطابقت داشته باشد در غیر این صورت، باطل و بیاثر خواهد بود.در ماده 232 قانون مدنی ایران به این موضوع پرداخته شده و بیان مینماید:
شروط مفصله ذیل باطل است ولی مفسد عقد نیست:
- شرطی که انجام آن غیرمقدور باشد.
- شرطی که در آن نفع و فایده نباشد.
- شرطی که نامشروع باشد.
به عبارت دیگر طبق این ماده می توان گفت شروط ضمن عقد در دو گروه دستهبندی میشوند؛ دسته اول شروطی هستند که باطل بوده و عقد را نیز باطل میکنند، این شروط مخالف با قانون و شرع بوده و فاقد ارزش و وجه قانونی هستند. گروه دوم نیز در دسته دیگری از شروط باطل جای میگیرند که عقد را باطل نمیکنند و شروطی هستند که با مقتضای عقد مغایرت دارند. برای مثال شرطی که در آن زوج متعهد میشود که در صورت طلاق زوجه حق نفقه نداشته باشد، یک شرط باطل است، اما مفسد عقد نیست.
انواع شروط ضمن عقد:
شروط ضمن عقد، دو جنبه شرعی و قانونی دارند و به لحاظ شرعی و قانونی در انواع مختلفی دستهبندی میشوند.
اقسام شروط ضمن عقد از دیدگاه شرعی:
در حقوق اسلامی، شروط ضمن عقد به دو دسته تقسیم میشوند؛
- شروط مرتبط با محتوای عقد: این شروط، مفاد قراردادی است که با موضوع و هدف عقد مرتبط هستند.
- شروط غیرمرتبط با محتوای عقد: این شروط، مفاد قراردادی است که با موضوع و هدف عقد مرتبط نیستند.
در حقوق اسلامی هر دو نوع شرط، صحیح و نافذ هستند؛ بنابراین این شروط در صورت رعایت شرایط صحت شرط، آثار حقوقی خود را به دنبال دارند.
در مقابل در برخی از نظامهای حقوقی غربی فقط شروط مرتبط با محتوای عقد، صحیح محسوب میشوند. به این معنا که مفاد جانبی قرارداد غیرمرتبط با محتوای عقد، باطل هستند.
علت این تفاوت در حقوق اسلامی و حقوق غربی، به ماهیت عقد و نقش آن در حقوق بازمیگردد. در حقوق اسلامی، عقد یک مقوله حقوقی جامع است که میتواند دربرگیرنده انواع تعهدات و روابط حقوقی باشد به همین دلیل شروط ضمن عقد، فارغ از ارتباط آنها با محتوای عقد و درصورتیکه شرایط صحت شرط را داشته باشند، صحیح و نافذ هستند.در حقوق غربی، عقد مقوله حقوقی محدودتری است که معمولاً به انتقال مالکیت یا انجام کاری محدود میشود؛ ازاینرو شروط غیرمرتبط با محتوای عقد به دلیل این که خارج از محدوده عقد قرار میگیرند، باطل محسوب میشوند.
انواع شروط ضمن عقد از دیدگاه قانون
از دیدگاه قانون مدنی ایران، شروط ضمن عقد در 3 گروه شرط صفت، شرط نتیجه و شرط فعل دستهبندی میشوند.
شرط صفت
از بندهای فرعی قرارداد است که در آن، طرفین عقد توافق میکنند که یکی از طرفین یا همه دارای صفت خاصی باشند.
اگر شرط صفت در مورد عین معین باشد در صورت تخلف از شرط، مشروط له حق فسخ عقد را خواهد داشت. اما اگر شرط صفت در مورد عین کلی باشد، مشروطٌعلیه ملزم به تسلیم عین با همان صفات مذکور است.
برای مثال در عقد نکاح زوجین میتوانند به داشتن مدرک تحصیلی کارشناسی ارشد شرط کنند یا این که عقد را مشروط به عدم داشتن اعتیاد از هرگونه مواد مخدر، قلیان یا مشروبات الکی کنند.
شرط نتیجه
این شروط مربوط به نتیجه عقد است، مانند شرط این که زوج متعهد شود که بعد از فوت کلیه اموال خود را به زوجه ببخشد.
شرط نتیجه، تنها در مورد اعمال حقوقی که اسباب شرعی خاصی ندارند، صحیح است. برای مثال شرط طلاق در ضمن عقد بیع، باطل است.
شرط فعل
قید ضمن عقد است که در آن، طرفین عقد توافق میکنند که یکی از آنها یا شخص ثالثی، یک فعل یا ترک فعل خاصی را انجام دهد. مانند این که زوج متعهد میشود که بعد از یکسال یا مدتزمان مشخصی برای زوجه خانه تهیه کند یا این که زوجه متعهد خواهد شد که تنها به امور خانهداری بپردازد و در خارج از خانه فعالیت کاری نداشته باشد. شرط فعل، تنها در مورد اعمال حقوقی که قابلانجام و اجرایی هستند، صحیح است و شرط انجامدادن یک عمل غیرممکن، باطل است.
پیرامون نفقه و ضمانت های قانونی آن بیشتر بدانید>>>>
ارکان و شرایط اعتبار شروط ضمن عقد:
شروط ضمن عقد یک قرارداد است که به لحاظ قانونی در صورت بروز هرگونه مشکل میتوان برای دستیابی به حق و حقوق خود به آن اتکا کرده و با پشتوانه آنچه در آن ذکر و تأیید شده، اقدامات قانونی لازم را انجام داد.
باید توجه داشت درصورتیکه شروط ضمن عقد با یکی از شرایط ذکر شده مطابقت نداشته باشد، باطل و بیاثر خواهد بود. بنابراین ارکان قید ضمن عقد، همان ارکان عقد هستند که در ماده 190 قانون مدنی ایران نیز به آنها اشاره شده است و بیان می دارد:
برای صحت هر معامله شرایط ذیل اساسی است:
- قصد طرفین و رضای آنها
- اهلیت طرفین
- موضوع معین که مورد معامله باشد
- مشروعیت جهت معامله
در توضیح قصد و رضایت می توان گفت: قصد و رضایت، رکن اساسی هر عقدی است. در شرط ضمن عقد نیز باید قصد و رضایت طرفین عقد در ایجاد شرط وجود داشته باشد. این قصد و رضایت باید بهصورت صریح یا ضمنی بیان شود. در خصوص اهلیت نیز باید بیان نمود؛ منظور از آن که طرفین عقد باید دارای اهلیت باشد این است که توانایی انجام اعمال حقوقی را دارا باشند. در شرط ضمن عقد هر دو طرف عقد باید دارای اهلیت باشند. همچنین در توضیح موضوع نیز باید به این نکته اشاره نمود که موضوع شرط ضمن عقدنامه، باید معین و مشخص بوده تا معلوم باشد که طرفین عقد در خصوص چه چیزی شرط کردهاند. طرفین شرط ضمن عقد، همان طرفین عقد اصلی هستند در شرط ضمن عقد، هر دو طرف عقد اصلی، مشروط له و مشروطعلیه محسوب میشوند.
آثار و ضمانت اجرای شروط ضمن عقد:
آثار و ضمانت اجرای شروط ضمن عقد در واقع به مفهوم تبعیت از شروط و تعهداتی اشاره دارد که در قرارداد معین شدهاند. این شروط و تعهدات معمولاً برای کاهش ریسکها و ایجاد یک محیط قانونی و اقتصادی پایدار برای حفظ آرامش و آسودگی خاطر طرفین قرارداد، ارائه میشوند.
اگر یکی از طرفین قرارداد متعهد به عملکرد خاصی است، طبق شرطها و ضوابط تدوین شده در حین قید ضمن عقد در صورت عدم رعایت آنها، عواقب خاصی گریبانگیر او خواهد شد.
برای مثال در صورت عدم رعایت شروط قرارداد، میتوان مجازاتی در نظر گرفت که بهعنوان خسارت ناشی از نقض قرارداد عمل میکند. این مجازاتها میتوانند غرامتهای مالی یا معنوی باشند که طرف ناقض را در موقعیت منفی قرار میدهند.
بنابراین بسیار مهم است که در هنگام تنظیم مفاد جانبی قرارداد، طرفین نکات و شروط را به طور دقیق بررسی کنند و از وجود ضوابط و آثار مختلف اجرای شروط ضمن عقداطلاع داشته باشند تا برای هر یک از طرفین بهترین شرایط برای تأمین و تضمین آینده آنها تدوین شود.
بررسی شروط ۱۲ گانه ضمن عقد ازدواج:
• شرط توافق دو طرف برای ازدواج
• تعیین مهریه
• تعهدات مالی دو طرف
• رعایت قوانین مربوط به ازدواج و خانواده
• تقسیم اموال در صورت طلاق
• حقوق و تعهدات فرزندان
• تعیین مسکن
• عدم رابطه جنسی با سایر افراد
• خروج از کشور
• اختصاص وقت مشخص برای خانواده
• نحوه حضانت فرزندان
• تعهدات و شرایط متفاوت مانند شرایط مربوط به سلامتی، پشتیبانی در بیماری و….
شرط توافق دو طرف برای ازدواج:
شرط توافق دو طرف برای ازدواج، یکی از شروط ضروری و اساسی در قرارداد ازدواج است. این شرط بیانگر توافق دو طرف برای ازدواج است که به معنای پذیرش شرایط و مقررات قرارداد ازدواج میباشد. به عبارت دیگر، هر دو طرف باید به صورت مشروط و با توافق در مورد شرایط و مقررات قرارداد ازدواج توافق کنند.
در شرایط مختلف، شرایط و مقررات قرارداد ازدواج ممکن است متفاوت باشد. برخی از شروط و مقرراتی که ممکن است در قرارداد ازدواج در نظر گرفته شود.
از طرف دیگر، قوانین مربوط به ازدواج در هر کشور ممکن است متفاوت باشد و برخی از شرایط مذکور در قرارداد ازدواج در برخی کشورها ممکن است غیر مجاز باشند. بنابراین، قبل از تهیه قرارداد ازدواج، لازم است که مقررات مربوط به قرارداد ازدواج در کشور مربوطه مورد بررسی قرار گیرد.
شرط تنصیف اموال:
یکی از شروط ضمن عقد نکاح است که به مبلغی اشاره دارد که شوهر برای همسر خود در نظر میگیرد. این شرط مالی میتواند به عنوان یک پاداش یا هدیه برای همسر در نظر گرفته شود و هدف آن از دیدگاه اسلامی، برای تقویت روابط زوجی و کاهش ریسک طلاق است.
شرط تنصیف اموال در قانون اسلامی اجباری است و باید توسط شوهر به همسر پیشنهاد شود. همچنین، میزان این شرط باید براساس توانایی مالی شوهر و توافق دو طرف تعیین شود. اگر مبلغ تعیین شده به دلایلی نتواند پرداخت شود، همسر میتواند به دادگاه بروند و از شوهر خود خواستار پرداخت مبلغ مشخص شده در شرط تنصیف اموال شود.
با این حال، در برخی جوامع، شرط تنصیف اموال به عنوان یک شرط اختیاری در نظر گرفته میشود و هر دو طرف میتوانند بدون ذکر این شرط، به ازدواج بپردازند.
شرط حق حضانت فرزندان:
شرط حق حضانت فرزندان یکی از شروط ضمن عقد نکاح است که به معنای تعیین حقوق و مسئولیت هر یک از والدین در قبال فرزندان مشترک است. این شرط شامل تعیین نحوه تقسیم زمان مراقبت از فرزندان، تعیین هزینههای مربوط به تربیت و نگهداری آنها و همچنین تعیین شخصی که حق حضانت برای فرزندان را خواهد داشت، میشود.
این شرط باید با توافق دو طرف تعیین شود و در بسیاری از کشورها، قوانین و مراجع قضایی محلی نیز شرایط خاصی را برای حقوق حضانت فرزندان تعیین کردهاند. همچنین، این شرط میتواند شامل تعیین این باشد که هر یک از والدین چه زمانی و در چه شرایطی حق مراقبت و پرورش فرزندان را خواهند داشت.
از آنجایی که شرایط حق حضانت فرزندان باید بر اساس شرایط خاص هر زوج تعیین شود، در بسیاری از موارد، این شرط ممکن است با توجه به توافقات نامشروع یا قوانین محلی تغییر کند. به همین دلیل، در برخی جوامع، قوانینی برای تعیین حقوق و مسئولیت هر یک از والدین در قبال فرزندان تعیین شده است تا به جلوگیری از این امر کمک کند.
شرط حق تعیین مسکن:
شرط حق تعیین مسکن یکی از شروط ضمن عقد نکاح است که به معنای تعیین حق همسران برای تعیین مکان اقامت مشترک و مسکن است. این شرط میتواند توسط همسران در قرارداد ازدواج تعیین شود و در صورت توافق بر روی آن، باید به آن پایبند باشند با توجه به این شرط، همسران حق دارند تا به صورت مشترک و با توافق همدیگر، مکان اقامت خود را تعیین کنند. این شرط برای حفظ تعامل و همکاری بین همسران در زندگی مشترک و تقویت روابط خانوادگی مفید است. در صورتی که در قرارداد ازدواج، شرط حق تعیین مسکن تعیین شده باشد و همسران در آینده تصمیم به تغییر مسکن خود داشته باشند، باید به هم توافق کنند و این توافق نیز به صورت رسمی در مدارک مربوط به مسکن ثبت شود با این حال، اگر در قرارداد ازدواج شرط حق تعیین مسکن تعیین نشده باشد، همسران باید با توافق همدیگر و با رعایت قوانین و مقررات مربوطه، مکان اقامت خود را تعیین کنند.
شرط خروج از کشور:
شرط خروج از کشور یکی از شروط ضمن عقد نکاح است که به معنای تعیین حق همسر یا همسران برای خروج از کشور است. این شرط میتواند توسط همسران در قرارداد ازدواج تعیین شود و در صورت توافق بر روی آن، باید به آن پایبند باشند. با توجه به این شرط، همسران حق دارند تا به صورت مشترک و با توافق همدیگر، از کشور خود خارج شوند و به دیگر کشورها سفر کنند. این شرط میتواند برای افرادی که در کشوری زندگی میکنند که قوانین سفر به خارج از کشور بسیار سخت است، مفید باشد. در صورتی که در قرارداد ازدواج، شرط خروج از کشور تعیین شده باشد و همسران در آینده تصمیم به خروج از کشور داشته باشند، باید به هم توافق کنند و این توافق نیز به صورت رسمی در مدارک مربوط به خروج از کشور ثبت شود.
شروط قابل درج در قسمت توضیحات عقدنامه:
در قسمت توضیحات عقدنامه میتوان شروطی را درج کرد که از نظر قانونی ملزم کننده نیستند، اما با توافق طرفین قابل اجرا هستند. به عنوان مثال:
شرط تحصیل:
این شرط میتواند مشخص کند که هر یک از طرفین باید حداقل یک مدرک تحصیلی خاص را داشته باشند، مثلا مدرک لیسانس یا فوق لیسانس. همچنین میتوان تعیین کرد که در صورتی که یکی از طرفین در حین زندگی مشترک بدون دلیل موجه از تحصیلات خود صرف نظر کند، باعث شکست عقد خواهد شد.
در هر صورت، شرط تحصیل باید با رضایت و توافق طرفین اعلام شود و همچنین با قوانین و مقررات مربوطه سازگار باشد.
شرط اشتغال:
شرط اشتغال نیز میتواند در قسمت توضیحات عقدنامه درج شود. این شرط میتواند مشخص کند که هر یک از طرفین باید در حال حاضر یا در آینده به شغل خاصی مشغول باشند و یا حداقل درآمد خاصی را داشته باشند. همچنین، میتوان مشخص کرد که در صورتی که یکی از طرفین از شغل خود صرف نظر کند و بدون دلیل موجهی بیکار شود، باعث شکست عقد خواهد شد.
در هر صورت، شرط اشتغال باید با رضایت و توافق طرفین اعلام شود و همچنین با قوانین و مقررات مربوطه سازگار باشد.
شرط وكالت زوجه در صدور جواز خروج از كشور:
شرط وکالت زوجه در صدور جواز خروج از کشور نیز میتواند در قسمت توضیحات عقدنامه درج شود. این شرط میتواند مشخص کند که زوجه به عنوان وکیل مشترک برای صدور جواز خروج از کشور اعم از تفریحی یا مهاجرتی برای هر دو نفر عمل کند.
در صورتی که قرار باشد یکی از طرفین برای مدتی به دلایلی در خارج از کشور باشد، شرط وکالت زوجه در صدور جواز خروج از کشور، در صورت توافق طرفین، میتواند به آن اضافه شود.
شرط تقسیم اموال پس از جدایی:
شرط تقسیم اموال موجود میان شوهر و زن پس از جدایی نیز میتواند در قسمت توضیحات عقدنامه درج شود. این شرط میتواند مشخص کند که در صورتی که زوجین از هم جدا شوند، چگونه اموال موجود بین آنها تقسیم خواهد شد.
در این شرط میتوان مشخص کرد که آیا اموال مشترک مانند مسکن، خودرو و غیره باید بین دو طرف تقسیم شود یا نه و در صورت تقسیم، نسبت تقسیم برای هر کدام از زوجین چگونه است.
اگرچه توافق بهصورت قانونی و با رعایت شرایط قانونی امکانپذیر است، اما تقسیم اموال پس از جدایی با توجه به تعارض منافع و عدم رعایت شرایط حقوقی و قانونی، در برخی شروط قابل درج در قسمت توضیحات عقدنامه حضانت فرزندان پس از طلاق درج شده است.
حضانت فرزندان پس از طلاق:
شرط حضانت فرزندان ممکن است در قالب یک بند در قسمت توضیحات عقدنامه قرار گیرد در این شرط باید مشخص شود که چه کسی حق حضانت فرزندان را خواهد داشت، چگونه باید برنامهریزی حضانت انجام شود، چه شرایطی برای تغییر حضانت باید فراهم شود و مسئولیتهای هریک از والدین نسبت به فرزندان مشخص شود.
شرط وكالت مطلق زوجه در طلاق:
شرط وكالت مطلق زوجه در طلاق میتواند به عنوان یک شرط قابل درج در قسمت توضیحات عقدنامه در نظر گرفته شود. این شرط ممکن است در قالب یک بند در قسمت توضیحات عقدنامه قرار گیرد.
برای درج این شرط، میتوان از عباراتی مانند “تعیین شرایط وكالت مطلق زوجه در صورت طلاق” یا “اختیار وكالت مطلق زوجه در مورد مسائل طلاق” استفاده کرد. در این شرط باید مشخص شود که زوجه در صورت طلاق، چه اختیاراتی برای تعیین شرایط طلاق، تعیین شرایط حضانت فرزندان، تعیین نفقه و دیگر مسائل قانونی دارد. همچنین، باید مشخص شود که آیا این وكالت مطلق در هر شرایطی اعم از موافقت زوج یا عدم موافقت زوج، به كار خواهد رفت.
چند نکته در خصوص شروط ضمن عقد نکاح:
- شروط ضمن عقد نکاح باید با رعایت قوانین و مقررات مربوط به ازدواج در کشور مربوطه تعیین شود.
- شروط ضمن عقد نکاح باید برای هر دو طرف متعهد کننده باشند و تضمین کننده حقوق و تعهدات هر دو طرف باشند.
- برخی از شروط ضمن عقد نکاح میتوانند در آینده به دلیل تغییرات شرایط و موقعیت های زندگی، به مشکلات منجر شوند، بنابراین لازم است برای انتخاب شروط مورد نظر با دقت و تامل عمل شود.
- بعضی از شروط ضمن عقد نکاح مانند شرط خروج از کشور و یا تعهدات مالی، ممکن است به دلیل محدودیت های قانونی یا برخی مشکلات دیگر، قابل اجرا نباشند.
